AMBONA

AMBONA/KAZALNICA

– gr. anabainein – wznosić się, iść w górę, rzeczownik: podwyższenie, szczyt –

    W PREZBITERIUM każdej katolickiej świątyni miejsce służące kapłanom do odczytywania tekstów liturgicznych, głoszenia homilii.
Współcześnie ma ono zazwyczaj formę kamiennego pulpitu ustawionego w pewnym oddaleniu od ołtarza.
Polska nazwa tego miejsca – ambona – została zaczerpnięta z języka greckiego, w którym słowo ambona oznacza: szczyt, podwyższenie. Kiedyś bowiem, gdy nie było mikrofonów i elektrycznych instalacji nagłaśniających, miejsca do odczytywania i wyjaśnia Pisma Świętego w kościołach sytuowano na specjalnych „balkonach”, na które trzeba było wchodzić po schodach. Miało to zapewnić dobre rozchodzenie się głosu czytającego po świątyni, a co za tym idzie większe zrozumienie słów jakie wypowiadał, przez zgromadzonych w kościele.

     Ambona przybierała różne formy architektoniczne: od trybuny wspartej na kolumnach (V-VI wiek) do konstrukcji zawieszonej na ścianie lub filarze z wejściem po schodkach. Ten drugi, najczęściej zachowany typ, rozwinięty w XVI wieku, złożony jest z korpusu-mównicy z parapetem (pulpitem), zaplecka i baldachimu.      Baldachim (współcześnie mówimy o tzw. daszku akustycznym) zdobi na podniebieniu zwykle gołębica, a wieńczy figura. Przykrycie pulpitu – w kolorze dnia, nadaje ambonie charakter miejsca liturgicznego. W poprzednich epokach ambona była często bogato zdobiona (stając się tzw. „Biblią pauperum” – historia zbawienia w formie obrazkowej, dla niepotrafiących czytać), a w czasach baroku przybierała wyszukane formy, np. łodzi. W niektórych kościołach były dwie ambony, służące do dysput (w Polsce np. w Bazylice św. Stanisława Biskupa Męczennika w Lublinie).
W kościołach chrześcijańskich umieszczana była zazwyczaj po lewej stronie nawy głównej, w pobliżu prezbiterium.
Klasyczna ambona konstrukcyjnie stanowi samowzmacniający się układ tubowy. Mimo braku instalacji mikrofonowo-głośnikowej, kaznodzieja był bardzo dobrze słyszany. Dlatego, że miał ustawiony głos, wyćwiczony zgodnie z regułami retorycznymi oraz dlatego, że świątynie były zbudowane dobrze pod względem akustycznym (pozbawione tzw. fal stojących). Ambona była zwieńczona tzw. daszkiem akustycznym, tworząc swoiste pudło rezonansowe, w którym znajdował się kaznodzieja, kierujący swój głos na przeciwległy filar, od którego, głos, odbijając się docierał do słuchaczy.
W XX wieku ze względu na rozwój nagłośnienia nie było już wymagane, żeby ambona była na podwyższeniu, co spowodowało masowe budowanie ambon w prezbiterium, w pobliżu ołtarza.
Ambony takie przybierają postać mównicy: małego podwyższenia ze stołem, na którym kładzie się lekcjonarz. W rozumieniu liturgii katolickiej ambona jest stołem (ołtarzem) Słowa Bożego. Jest to miejsce, na którym odbywa się pierwsza część liturgii Mszy Świętej, czyli liturgia słowa. Na ambonie dokonuje się pierwszy akt liturgii – liturgia zstępująca, czyli przemawianie Boga do człowieka.

AMBONA WSPÓŁCZESNA

Jest ona miejscem niezwykle ważnym, ponieważ z niej głosi się słowo Boże i na niej, podobnie jak na ołtarzu, skupia się w czasie liturgii słowa uwaga wiernych. Ambona podkreśla obecność Chrystusa nauczającego, nie jest więc elementem drugorzędnym, ale koniecznym dla podkreślenia znaku Chrystusa obecnego w przepowiadaniu. Gdy w Kościele czyta się Pismo św. wówczas On sam Chrystus – mówi (KL 7).

„Godność słowa Bożego wymaga, aby w kościele było odpowiednie miejsce, z którego się je głosi i ku któremu zwraca się spontanicznie uwaga wiernych w czasie liturgii słowa. Jest rzeczą wskazaną, by z zasady była to ambona, a nie ruchomy pulpit. Ambona musi być umieszczona, zgodnie ze strukturą kościoła w ten sposób, ażeby wierni dobrze widzieli i słyszeli ministrów. Z ambony wykonuje się czytania, psalm responsoryjny oraz orędzie wielkanocne. Można z tego miejsca mówić także homilię i prowadzić modlitwę powszechną. Nie jest natomiast rzeczą wskazaną, by na ambonie znajdował się komentator, kantor czy dyrygent” (OWMR 272).

Ambona powinna odpowiadać określonym wymogom:
We wnętrzu kościoła winno się znajdować miejsce podwyższone, stałe, dogodne i okazałe, odpowiadające godności słowa Bożego. Powinno jasno przypominać wiernym, że we Mszy św. zostaje przygotowany tak stół Słowa Bożego jak i Ciała Chrystusowego., winno wreszcie stanowić skuteczną pomoc dla wiernych w uważnym słuchaniu podczas liturgii słowa. (VW 32).

     Ambona powinna być rzeczywiście miejscem zastrzeżonym dla głoszenia słowa Bożego, czyli czytań mszalnych, Ewangelii, psalmu responsoryjnego, orędzia paschalnego. Jest także miejscem wykładania podczas homilii tajemnic wiary i zasad życia chrześcijańskiego. Z ambony wygłaszane są również wezwania modlitwy powszechnej. Dla innych części Mszy św. ambona nie może być używana. Niestosowne wydaje się rozpoczynanie Mszy św. od ambony i udzielanie z tego miejsca końcowego błogosławieństwa mszalnego.
Rzeczą nieodpowiednią jest także praktyka wykonywania swych funkcji z ambony przez innych usługujących, np. komentatora czy kantora kierującego śpiewem wiernych. Zatraca się przez to znaczenie ambony jako znaku obecności Chrystusa przepowiadającego.
W celu podkreślenia jedności dwóch części, z których w pewien sposób składa się Msza święta – liturgii słowa (miejscem jej sprawowania jest ambona) i liturgii eucharystycznej (celebrowanej przy ołtarzu) (por. KL 56) – jest wskazane, aby ambona była wykonana z tego samego materiału i w tym samym stylu, co ołtarz.