BAPTYSTERIUM

BAPTYSTERIUM

Baptysterium (z łac. baptisterium) –
w chrześcijańskiej architekturze sakralnej budowla albo wydzielone pomieszczenie kościoła, w którym odbywa się obrzęd chrztu. Określenie „baptysterium” odnosi się często do samej niecki (sadzawki, basenu) chrzcielnej, umożliwiającej przynajmniej częściowe zanurzenie kandydata do chrztu.
Wykopaliska pokazują, że baptysteria to niewielkie budowle (zazwyczaj o powierzchni nie przekraczającej 200 metrów kwadratowych), bogato przyozdobione kolumnadami, marmurem, mozaikami i freskami przedstawiającymi czasem sceny biblijne. W niektórych baptysteriach, jak choćby w Marianie na Korsyce, nad basenem znajdował się dekoracyjny baldachim. Określenia „baptysterium” używano również do samych basenów, które miały kształt kwadratu, koła, sześcioboku, prostokąta, krzyża lub ośmioboku. Ich szerokość i głębokość wskazuje, że początkowo projektowano je z myślą o ludziach dorosłych. Były zazwyczaj na tyle duże, że mieściły się w nich co najmniej dwie osoby. Na przykład w Lyonie w środkowowschodniej Francji basen mierzył prawie 3,3 metra szerokości. Do wody zwykle schodziło się po stopniach, których najczęściej było siedem.

W najwcześniejszym etapie chrześcijaństwa chrztu udzielano przez zanurzenie w wodach rzeki czy sadzawki. Rozpowszechnienie chrześcijaństwa na terenie imperium rzymskiego wiązało się z wykształceniem nowych form obrzędu, zapewne odbywającego się także w domach – miejscach modlitwy. Wygląd tych miejsc, w których udzielano chrztu pozostaje dla najwcześniejszego okresu hipotetyczny. Najstarsze znane baptysterium (III wiek) zachowało się w Dura Europos nad Eufratem (obecnie Syria). Znajduje się ono w tzw. domu chrześcijan i jest stosunkowo niewielkim (7×3 metry), polichromowanym pomieszczeniem z basenem chrzcielnym ujętym w aediculę aediculą (łac. aedes – świątynia, budynek – kompozycja składająca się z dwu filarów, kolumn podtrzymujących belkowanie, czasami z frontonem ). W IV stuleciu baptysteria były zazwyczaj niedużymi salami przylegającymi do głównej bryły kościoła, choć po edykcie mediolańskim zaczęto też wznosić większe, wolnostojące budynki.

Dopiero na przełomie IV i V stulecia ustaliły się formy architektoniczne baptysterium. Choć początkowo stosowany był plan prostokąta, stopniowo jako najwłaściwszy został przyjęty plan centralny, przede wszystkim plan regularnego ośmioboku i koła, niekiedy dwunastokąta. Wnętrze zazwyczaj było jednoprzestrzenne, pozbawione podziałów. Budowle te nawiązywały do wzorów antycznych, w tym mauzoleów.
Wolnostojące baptysteria budowano przede wszystkim na terenie obecnych Włoch od drugiej połowy IV do XIII wieku (Mediolan, Florencja, Piza i in). Zazwyczaj powstawały przy większych kościołach, przede wszystkim katedrach, od strony zachodniej. W innych krajach takie rozwiązanie stosowano rzadko, w Polsce nie było spotykane.

Głównym elementem w budynku była piscina, wypełniony wodą basen/ zbiornik na wodę. W IV wieku chrzczono przez trzykrotne zanurzenie lub polanie wodą; do końca tego wieku łącznie z chrztem udzielano sakramentu bierzmowania.

Baptysteria zaczęły zanikać w średniowieczu wraz ze zmianą obrzędu chrztu: zastąpieniem zanurzania ciała przez polewanie i wprowadzeniem chrztu dzieci. Na ich miejscu pojawiły się chrzcielnice, stojące wewnątrz kościoła.

Baptysteria, które możemy zobaczyć: bazylika św. Jana na Lateranie w Rzymie, baptysterium przy katedrze we Florencji, Baptysterium Ortodoksów w Rawennie, ośmioboczne baptysterium z absydą w Pridraga (Chorwacja)