BAZYLIKA

BAZYLIKA

Starochrześcijańska budowla kościelna, wywodząca się z typu budynku przeznaczonego na zgromadzenia publiczne, przeważnie z apsydą na siedzenie dla biskupa.

Młode chrześcijaństwo starało się zdystansować od religii grecko-rzymskiej. Był to zapewne jeden z powodów, dla których niechętnie wykorzystywano typ świątyni antycznej. Zadecydowały jednak zapewne względy praktyczne. Świątynia grecka czy rzymska była sanktuarium bóstwa, z zasady dostępnym dla nielicznych. Najważniejsze uroczystości odbywały się na wolnym powietrzu. Religia chrześcijańska wymagała  budynków, w których mogłaby gromadzić się cała społeczność. We wnętrzach modlono się, odczytywano ewangelie. Odpowiednio obszerne i wygodne dla dużych zgromadzeń były właśnie bazyliki. Układ wnętrza odzwierciedlał świeckie funkcje dawnego budynku –  absyda, w której początkowo urzędował sędzia, zyskała tron biskupi.

Dawna hala targowa stała się prototypem świątyni wczesnochrześcijańskiej stosowanym w całym imperium od czasów Konstantyna. W IV stuleciu wprowadzono  drewnianą pochyłą więźbę dachową otwartą lub oddzieloną drewnianym stropem.

Typowa bazylika wczesnochrześcijańska ma układ podłużny. Bryła podzielony jest na nawę główną i nawy boczne. Liczba naw bocznych może sięgać nawet sześciu, po trzy z każdego boku. Nawy mogą być oddzielone ścianami, filarami albo słupami podtrzymującymi dach. Pierwsze bazyliki z transeptem zbudowano w Rzymie i Konstantynopolu w II połowie IV wieku i rozwiązanie to było we wczesnej architekturze chrześcijańskiej przyjęte. Front budynku zajmował narteks, a samą bryłę z reguły poprzedzał dziedziniec – atrium,  otoczony krużgankami. Na środku atrium znajdowała się studnia lub sadzawka, kantharos (por. baptysterium).

Bazylika – hierarchia kościołów

Bazyliką nazywa się także każdy kościół, niezależnie od formy architektonicznej, który jest siedzibą dostojników kościoła katolickiego, takich jak biskup czy arcybiskup. Hierarchia świątyń katolickich wyróżnia bazyliki większe (także arcybazylika), bazyliki mniejsze, kościoły archikatedralne, kościoły katedralne, kolegiackie, parafialne oraz rektorskie.

Bazylika większa podlega bezpośrednio Watykanowi, znajduje się w niej tron i tzw. ołtarz papieski, przy którym Msze św. odprawiać może tylko papież lub upoważniony przez niego kapłan (jedynie cztery bazyliki rzymskie noszą tytuł „większe”: św. Jana na Lateranie, MB Większej, św. Pawła za Murami, św. Piotra na Watykanie).

Bazylika mniejsza to honorowo wyróżnione miejsce kultu (tytuł nadawany kościołom przez papieża) czy zabytkowa świątynia. Po raz pierwszy tytuł ten nadał w 1783 r. papież Pius VI kościołowi św. Mikołaja w Tolentino. W 1836 Kongregacja Obrzędów przeniosła na bazyliki mniejsze przywileje nadane kolegiatom. Obecnie tytuł ten posiada większość znaczniejszych kościołów kolegiackich, klasztornych oraz sanktuariów, np. katedra i kościół garnizonowy we Wrocławiu, sanktuaria w Wambierzycach i Trzebnicy.

Duchowe przywileje bazylik, to związanie z nimi pewnych odpustów. Widocznym znakiem szczególnych odpustów w roku jubileuszowym jest otwieranie drzwi świętych (porta sancta). Przy takich kościołach istnieją siedziby kolegiów penitencjarzy (penitencjariusz, penitencjarz – w duchowny upoważniony do udzielania rozgrzeszenia w wypadkach popełnienia najcięższych grzechów, których rozgrzeszenie podlega bezpośrednio papieżowi lub biskupowi), zaś ich kanonicy mają prawo używać cappa magna oraz rokiety.